![\"\"](\"https:\/\/muzeumpolonii.uw.edu.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/Centro.jpg\")
Argentyna<\/strong> Boliwia<\/strong> Brazylia<\/strong> Chile<\/strong> Ekwador<\/strong> Haiti<\/strong> Kolumbia<\/strong> Meksyk<\/strong> Paragwaj<\/strong> Peru<\/strong> Wk\u0142ad polskich in\u017cynier\u00f3w w rozw\u00f3j Peru zosta\u0142 uwieczniony w pomniku po\u015bwi\u0119conym za\u0142o\u017cycielom Szko\u0142y In\u017cynier\u00f3w w Limie, pierwsz\u0105 nie tylko w Peru, ale w ca\u0142ej Ameryce \u0141aci\u0144skiej. (Universidad Nacional de Ingenier\u00eda). Pomnik ten zosta\u0142 wyrze\u017abiony przez artyst\u0119 w\u0142oskiego Carlo Libero Valente w bia\u0142ym marmurze i ods\u0142oni\u0119ty w 1935 roku w setn\u0105 rocznic\u0119 urodzin Edwarda Habicha. Obecnie znajduje si\u0119 w Parku Polonia w dzielnicy Jes\u00fas Mar\u00eda w Limie. Na tablicy wykuto napis EN HONOR A LOS POLACOS EN EL PERU. W Peru s\u0142aw\u0119 zdobyli nie tylko polscy in\u017cynierowie, ale r\u00f3wnie\u017c architekci. Najs\u0142ynniejszym z nich by\u0142 Ryszard de Jaxa Ma\u0142achowski, kt\u00f3ry w latach trzydziestych zaprojektowa\u0142 rekonstrukcj\u0119 Plaza de Armas w Limie, \u0142\u0105cznie z otaczaj\u0105cymi go budynkami: Pa\u0142acem Prezydenckim, Pa\u0142acem Biskupim, katedr\u0105 i gmachem Rady Miejskiej. Ma\u0142achowski zbudowa\u0142 ponadto kilka ko\u015bcio\u0142\u00f3w, szk\u00f3\u0142 i rezydencji w Limie.<\/p>\n W ho\u0142dzie polskim zas\u0142u\u017conym in\u017cynierom i architektom \u00a0nadano nazwy kilku ulicom w Limie. Jest ulica Ernesto Malinowski i ulica Wakulski w centrum, Avenida Gerardo Unger w dzielnicy San Martin de Porres, Avenida Ricardo Malachowski Kulisics w dzielnicy San Borja, ulica Eduardo de Habich w dzielnicy Miraflores, Avenida Eduardo de Habich en San Martin de Porres.<\/p>\n Ernest Malinowski wybudowa\u0142 lini\u0119 kolejow\u0105 \u0142\u0105cz\u0105cej wybrze\u017ce z centralnym Peru le\u017c\u0105cym za szczytami And\u00f3w. Pomnik po\u015bwi\u0119cony Ernestowi Malinowskiemu zosta\u0142 postawiony na trasie zaprojektowanej przez niego linii kolejowej, na prze\u0142\u0119czy Ticlio (4818 m n.p.m.).<\/p>\n Urugwaj<\/strong><\/p>\n W 1871 przyby\u0142 do Montevideo Ryszard Powel-Czy\u017ckowski i zosta\u0142 mianowany inspektorem do spraw zdrowia. Dziekanem wydzia\u0142u medycyny by\u0142 Julian Jurkowski, kt\u00f3ry po zorganizowaniu sanatorium w Salto opu\u015bci\u0142 Urugwaj i wyjecha\u0142 do Misiones w Argentynie, gdzie pracowa\u0142 jak lekarz w\u015br\u00f3d emigracji polskiej.\u00a0W 1926 powsta\u0142o \u201eTowarzystwo Polskie\u201d. W 1929 dzia\u0142a\u0142a tam organizacja komunistyczna \u201e\u015awiat\u0142o\u201d. W tym samym roku powsta\u0142o \u201eTowarzystwo im. J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego\u201d. W 1937 powsta\u0142o \u201eZjednoczone Towarzystwo Polskie\u201d. Sprowadzenie ksi\u0119\u017cy polskich o\u017cywi\u0142o \u017cycie polskie. Wydawali oni pismo \u201eDodatek dla Dzieci\u201d. Poza tym w Urugwaju wychodzi\u0142a \u201eObrona\u201d \u2013 gazeta polska w Montevideo i \u201dWolna Polska\u201d Towarzystwa im. Tadeusza Ko\u015bciuszki.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
\nNa emigracj\u0119 polsk\u0105 w Argentynie najwi\u0119kszy wp\u0142yw mia\u0142y wydarzenia polityczne. Pierwsi byli Polacy bior\u0105cy udzia\u0142 w powstaniu styczniowym, kt\u00f3rzy utworzyli w 1890 roku Towarzystwo Polskie \u2013 pierwsz\u0105 polonijn\u0105 organizacj\u0119 w Ameryce Po\u0142udniowej. Na pocz\u0105tku XX wieku roku do Argentyny przyby\u0142a du\u017ca grupa robotnik\u00f3w, kt\u00f3rzy uciekli z Kr\u00f3lestwa Polskiego po st\u0142umieniu przez w\u0142adze carskie rewolucji 1905 roku. W latach dwudziestych i trzydziestych XX wieku emigracja z Polski mia\u0142a charakter ekonomiczny – do Argentyny przyby\u0142o ok. 150 tys. obywateli polskich. Licz\u0105ca ok 200 tys. os\u00f3b kolejna fala Polak\u00f3w przyby\u0142a do Argentyny po II wojnie \u015bwiatowej. Byli to \u017co\u0142nierze Polskich Si\u0142 Zbrojnych na Zachodzie. Poloni\u0105 w Argentynie opiekuje si\u0119 Polska Misja Katolicka w Argentynie, w Martin Coronado. Cyfrowe kopie dokument\u00f3w z Archiwum Polskiej Misji<\/a> w Martin Coronado prezentuje Polonijna Biblioteka Cyfrowa.<\/p>\n
\nPierwsi Polacy pojawili si\u0119 w Boliwii w okresie walk o niepodleg\u0142o\u015b\u0107 m\u0142odych republik po\u0142udniowoameryka\u0144skich w latach dwudziestych XIX w. Jan Brigand, Izydor Borowski, Ludwik Flegel, Ferdynand Sierakowski brali udzia\u0142 w wojnie\u00a0 1824 i otrzymali stopnie pu\u0142kownik\u00f3w. W 1850 J\u00f3zef Warszewicz, botanik, po pobycie w Kolumbii, Wenezueli, Peru i Chile dotar\u0142 do Boliwii. Od 1888\u00a0 prowadzi\u0142 badania ornitologiczne w Boliwii Jan Kalinowski. W 1886 osiad\u0142 tam in\u017cynier J\u00f3zef Jackowski, kt\u00f3ry prowadzi\u0142 badania geologiczne. W 1935 Boliwi\u0119 zamieszkiwa\u0142o zaledwie kilkudziesi\u0119ciu Polak\u00f3w. Najwybitniejsz\u0105 postaci\u0105 polonii boliwijskiej by\u0142 in\u017cynier-geolog Piotr Zubrzycki, kt\u00f3ry po II wojnie \u015bwiatowej przyby\u0142 z Anglii. W uznaniu zas\u0142ug dla bada\u0144 geologicznych w Boliwii otrzyma\u0142 w 1957 r. najwy\u017csze odznaczenie pa\u0144stwowe, order \u201eCondor de los Andes\u201d.<\/p>\n
\nPierwsze grupy emigrant\u00f3w polskich do Brazylii przyby\u0142y oko\u0142o po\u0142owy XIX w. (gromada ze wsi Sio\u0142kowice pod Opolem). Fala emigracji wezbra\u0142a w zwi\u0105zku z epizodem zwanym \u201egor\u0105czk\u0105 brazylijsk\u0105\u201d. Kiedy na pocz\u0105tku lat dwudziestych XVIII stulecia p\u00f3\u0142nocne rubie\u017ce kr\u00f3lestwa Polskiego obj\u0119te kryzysem agrarnym zacz\u0119\u0142a obiega\u0107 wie\u015b\u0107,\u00a0 \u017ce w Brazylii rz\u0105d daje ziemi\u0119 –\u00a0 tysi\u0105ce ludzi ruszy\u0142o na emigracj\u0119. Do Brazylii jechano ca\u0142ymi rodzinami, inaczej ni\u017c do Stan\u00f3w Zjednoczonych, gdzie m\u0119\u017cczyzni z regu\u0142y jechali sami, a potem \u015bci\u0105gali swoje \u017cony i dzieci. Wedle szacunk\u00f3w polskich emigrant\u00f3w w okresie mi\u0119dzywojennym by\u0142o oko\u0142o 200 tys. Zasiedlaniem emigrant\u00f3w zajmowa\u0142y si\u0119 \u201eLiga Morska i Kolonialna, oraz \u201eTowarzystwo Kolonizacyjne\u201d. Po II wojnie fala emigracyjna do Brazylii w 1945-1950 wynios\u0142a oko\u0142o 30 tys. Polak\u00f3w. Poza Paran\u0105, Santa Catalina i Rio Grande do Sul Polacy osiedlali si\u0119 te\u017c w S\u00e3o Paulo i Rio de Janeiro. [Wi\u0119cej…<\/a>]<\/p>\n
\nPierwszym Polakiem w Chile by\u0142 \u017co\u0142nierz napoleo\u0144ski \u2013 Franciszek Dunin-Borkowski. W Londynie pozna\u0142 grup\u0119 uczestnik\u00f3w walki o niepodleg\u0142o\u015b\u0107 z Ameryki Po\u0142udniowej i za ich namow\u0105 przyby\u0142\u00a0\u00a0do Chile\u00a0w 1813, gdzie stan\u0105\u0142 do walki o niepodleg\u0142o\u015b\u0107. Spo\u015br\u00f3d emigrant\u00f3w powstania listopadowego by\u0142 Leonard Lachowski, in\u017cynier g\u00f3rnik, kt\u00f3ry otrzyma\u0142 od rz\u0105du kontrakt na na wydobyciu w\u0119gla kamiennego. W 1838 przyby\u0142 do Chile Ignacy Domeyko, kt\u00f3ry zorganizowa\u0142 katedr\u0119 chemii i mineralogii w kolegium g\u00f3rniczym w Coquimbo. W 1935 mieszka\u0142o w Chile ok. 200 Polak\u00f3w. W roku 1928 Polscy mieszkaj\u0105cy w Santiago za\u0142o\u017cyli \u201eOgnisko Polskie im. J\u00f3zefa Pi\u0142sudzskiego\u201d. Po II wojnie \u015bwiatowej na uniwersytecie w Santiago Bogus\u0142aw Jasinowski wyk\u0142ada\u0142 filozofi\u0119, Andrzej Peretiatkowicz literatur\u0119 s\u0142owia\u0144sk\u0105, a Brunon Rychowski psychologi\u0119. W Valparaiso Edward G\u00f3recki wyk\u0142ada\u0142 muzykologi\u0119, a socjologi\u0119 ks. Micha\u0142 Paradowski. [Wi\u0119cej…<\/a>]<\/p>\n
\nW Ekwadorze nigdy nie by\u0142o licznej diaspory polskiej. W po\u0142owie XIX w. trafi\u0142 do Ekwadoru Aleksander Ho\u0142y\u0144ski, o czym pisa\u0142 we wspomnienia wydanych w Pary\u017cu w 1861. W latach 1876-1877 w Ekwadorze byli Jan Sztoleman i J\u00f3zef Siemiradzki. Po 1881 dzia\u0142a\u0142 w Ekwadorze Ernest Malinowski. Prowadzi\u0142 tam pomiary miernicze w trakcie budowy najd\u0142u\u017cszej lini\u0119 kolejowej w Ekwadorze, z Quito do Guayaquil, a tak\u017ce budowy dr\u00f3g i most\u00f3w. W latach dwudziestych XX w. na dwuletnie kontrakty do Ekwadoru zacz\u0119li je\u017adzi\u0107 polscy robotnicy zatrudnieni jako wiertacze i kowale przez angielsk\u0105 firm\u0119 Anglo-Ecuatoriana.<\/p>\n
\nRewolucja francuska, kt\u00f3ra g\u0142osi\u0142a zniesienie niewolnictwa, spowodowa\u0142a, \u017ce w ci\u0105gu kilku lat wyspa Santo Domingo wyzwoli\u0142a si\u0119 spod dominacji\u00a0 francuskiej. Taki stan rzeczy zaniepokoi\u0142 Francj\u0119. Bonaparte przynaglany o przywr\u00f3cenie dawnego porz\u0105dku na wyspie przez chroni\u0105cych si\u0119 we Francji Kreol\u00f3w przygotowa\u0142 zbrojn\u0105 wypraw\u0119 w 1802, wysy\u0142aj\u0105c armi\u0119 22 tys. \u017co\u0142nierzy. We wrze\u015bniu dotar\u0142a pod Cap Francais brygada 2500 \u017co\u0142nierzy polskich. W walkach i z powodu epidemii \u017c\u00f3\u0142tej febry brygada straci\u0142a wi\u0119kszo\u015b\u0107 kadry oficerskiej. Ocala\u0142ych \u017co\u0142nierzy polskich wcielono do oddzia\u0142\u00f3w francuskich. Na pomoc oddzia\u0142om francuskim w styczniu 1803 wyruszy\u0142a druga ekspedycja, w sk\u0142ad kt\u00f3rej wchodzi\u0142o 2500 \u017co\u0142nierzy polskich. Do Europy wr\u00f3ci\u0142o zaledwie kilkuset legionist\u00f3w, oko\u0142o 400 zosta\u0142o na Haiti. Do dzisiaj mo\u017cna tam natrafi\u0107 na \u015blady polsko\u015bci, np. w La Baleine, odleg\u0142ej o 6 godzin jazdy samochodem od portu Port-ou-Prince, mieszka\u0144cy maj\u0105 polskie nazwiska: Bisereki, Dodeski, Lowi\u0144ski, Laboda, Dutkiewicz.<\/p>\n
\nPolonia w Kolumbii jest nieliczna. Po II wojnie \u015bwiatowej emigranci polityczni utworzyli Centrum Informacji o Polsce i wydawali regularnie pismo \u201dPor la Nuestra Libertad y por la Vuestra\u201d. Nie ma materia\u0142\u00f3w \u017ar\u00f3d\u0142owych do dziej\u00f3w emigracji polskiej w Kolumbii.<\/p>\n
\nMeksyk nigdy nie by\u0142 krajem polskiego osadnictwa. Pod koniec XIX w. osiedli\u0142 si\u0119 w Meksyky ksi\u0105\u017c\u0119 Albert Stanis\u0142aw Radziwi\u0142\u0142, o\u017ceniony z bogat\u0105 Meksykank\u0105. Od 1874 do 1890 przebywa\u0142 polski lekarz W\u0142adys\u0142aw Belina. W 1900 kr\u00f3tk\u0105 wizyt\u0119 z\u0142o\u017cy\u0142 Ignacy Paderewski. W wojnie rewolucyjnej 1910-1918 Polacy nie brali udzia\u0142u. W drugiej po\u0142owie XX w. osiedli\u0142a si\u0119 w Meksyku ma\u0142a grupa polskich \u017co\u0142nierzy – uchod\u017ac\u00f3w politycznych. W siedzibie Towarzystwa Polskiego w Meksyku zorganizowano bibliotek\u0119, kt\u00f3ra posiada\u0142a oko\u0142o 500 ksi\u0105\u017cek w 1931. Meksyk przyst\u0105pi\u0142 do II wojny \u015bwiatowej w 1942 r. Dnia 1 lipca 1943 przyby\u0142 w pobli\u017ce miasta Leon do miejscowo\u015bci Santa Rosa transport Polak\u00f3w \u2013 707 os\u00f3b. Drugi transport w liczbie 726 (w tym 264 dzieci) przyby\u0142 w listopadzie 1943. Polski ob\u00f3z zlikwidowano w 1945. W Meksyku pracowa\u0142 i wydawa\u0142 polsk\u0105 pras\u0119 in\u017cynier Jerzy Skoryna. Meksyka\u0144ski epizod mia\u0142 S\u0142awomir Mro\u017cek, kt\u00f3ry o\u017ceni\u0142 si\u0119 z Meksykank\u0105. Obecnie w Meksyku mieszka niewielu Polak\u00f3w.<\/p>\n
\nPowstaniec Luis Myszkowski pozna\u0142 w Pary\u017cu przysz\u0142ego dyktatora Paragwaju Francisco Solono Lopeza. Za jego namow\u0105 przyjecha\u0142 do Paragwaju kieruj\u0105c budow\u0105 port\u00f3w w tym kraju. P\u00f3\u017aniej polskie osadnictwo by\u0142o wynikiem przesiedlania si\u0119 emigrant\u00f3w polskich z Brazylii i Misiones (Argentyna).\u00a0 W 1932 za\u0142o\u017cono stowarzyszenie rolniczo-o\u015bwiatowe \u201eJedno\u015b\u0107\u201d. Na terenie kolonii Fram mieszkali Polacy ze \u015bl\u0105ska Cieszy\u0144skiego. W 1939 w kolonii Fram by\u0142o ok. 1000 rodzin polskich. Wojna Argentyny z Boliwi\u0105 (1932-1935) o ropono\u015bne tereny Gran Chaco by\u0142a okresem najlepszej koniunktury dla kolonist\u00f3w. W 1938 nabyto plac pod budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a polskiego we Fram, kt\u00f3ry uko\u0144czono w 1941. Po II wojnie Polonia w Paragwaju nie powi\u0119kszy\u0142a si\u0119.<\/p>\n
\nDo Peru przyje\u017cd\u017cali polscy badacze. Od roku 1875 dyrektorem Muzeum Przyrodniczego w Limie by\u0142 przez 6 lat Jan Sztolcman, k\u00f3ry sklasyfikowa\u0142 170 gatunk\u00f3w ptak\u00f3w. W Peru kontynuowa\u0142 swoje badania ornitologiczne Jan Kalinowski. W drugiej po\u0142owie XIX w. powa\u017cny wk\u0142ad w rozw\u00f3j Peru mieli polscy in\u017cynierowie: Ernest Malinowski, W\u0142adys\u0142aw Kluger, Adam Miecznikowski, W\u0142adys\u0142aw Folkierski i Edward Habich. Po drugiej wojnie \u015bwiatowej przyby\u0142a do Peru ma\u0142a grupa by\u0142ych \u017co\u0142nierzy Andersa, kt\u00f3rzy za\u0142o\u017cyli Klub Kombatant\u00f3w.<\/p>\n