Białoruś

Ruiny zamku w Nowogródku wg ryciny Napoleona Ordy
Napoleon Orda: Ruiny zamku w Nowogródku

Spis ludności z 1990 podaje, że Białoruś zamieszkuje 418 tys. Polaków, a blisko 1 mln. ma polskie korzenie. W końcu lat osiemdziesiątych zaczęły powstawać na Białorusi polskie organizacje: w 1988 zarejestrowano w Grodnie Polskie Stowarzyszenie Kulturalno-Oświatowe im. A. Mickiewicza, na przełomie 1989 i 1990 powstały organizacje w Mińsku, Brześciu i na Witebszczyźnie. W roku 1991 zarejestrowano Związek Polaków na Białorusi (ZPB). W Grodnie ukazuje się dwutygodnik „Głos znad Niemna” i „Ziemia Lidzka”. Prowadzona jest nauka języka polskiego w szkołach podstawowych, a na uniwersytecie w Grodnie działa katedra filologii polskiej.


Czechy

Dom Polski w Czeskim Cieszynie w hotelu Polonia należącym do Towarzystwa Oszczędności i Zaliczek (1934)

Po I wojnie światowej w granicach Czech znalazły się tereny na Śląsku Cieszyńskim zamieszkane przez ok. 100 tys. Polaków. W Czechach Polacy utworzyli Towarzystwo Nauczycieli Polskich (1921), Radę Naczelną Polaków (1938), działała Macierz Szkolna, do ważniejszych organizacji politycznych  należały Związek Śląskich Katolików i Socjalistyczna Partia Robotnicza. Wychodziła prasa polska:  „Dziennik Polski”, „Głos Robotniczy i Włościański”. W czasie II wojny światowej ludność polska w Czechach poniosła znaczne straty. Polacy uczestniczyli w ruchu oporu, który na Śląsku Cieszyńskim był powiązany ze strukturami konspiracji na Górnym Śląsku. W 1947, po podpisaniu umowy o współpracy między Polską a Czechosłowacją, pozwolono utworzyć Polski Związek Kulturalno-Oświatowy (PZKO) oraz Stowarzyszenie Młodzieży Polskiej, zezwolono też na działalność polskich klubów sportowych, działalność wznowiły szkoły polskie i teatr polski w Czeskim Cieszynie. W 1952 władze komunistyczne zlikwidowały niemal wszystkie polskie organizacje, pozostał tylko PZKO. Po upadku komunizmu wznowiły działalność organizacje międzywojenne: Harcerstwo Polskie (1990), Stowarzyszenie Młodzieży Polskiej (1990), Towarzystwo Nauczycieli Polskich  (1990), Macierz Szkolna (1991), Stowarzyszenie Dziennikarzy (1989) i Literatów (1990); powstała Rada Polaków, reprezentująca interesy Polaków mieszkających w Czechach i Fundacja „Zaolzie”. Wychodzi polska prasa, m.in. „Głos ”, „Zwrot”, „Ogniwo”, „Jutrzenka” i „Przyjaciel Ludu”. Na terenach zamieszkałych przez Polaków w bibliotekach publicznych są polskie książki, są też szkoły z polskim językiem wykladowym.


Francja

Boulevard Montmartre w 1897, obraz Camille Pissarro

Obecnie Polonię francuską szacuje się na ok. 800 tys. osób. Emigracja polska do Francji rozpoczęła się pod koniec XVIII wieku. Pierwsi polscy uchodźcy polityczni pojawili się po upadku powstania kościuszkowskiego (1794). Upadek powstania listopadowego spowodował emigrację polityczną o symbolicznym znaczeniu (Wielka Emigracja), której liczebność była jednak ograniczona – w 1832 we Francji przebywało 5472 polskich uchodźców. W latach trzydziestych i czterdziestych polska kultura i myśl przeniosła się do Paryża. W Paryżu powstała utworzona przez Towarzystwo Historyczno-Literackie Biblioteka Polska (1838); tam tworzyli: Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki, Zygmunt Krasiński, Cyprian Kamil Norwid, Fryderyk Chopin. W pierwszej połowie XX wieku zaczęli przybywać polscy górnicy i robotnicy rolni. W 1910 powstało w Paryżu Koło Pomocy, zostały utworzone szkoły polskie w Lallaing (1910), Guesnain (1912) i Barlin (1914) oraz Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”. Po wybuchu I wojny światowej przy armii francuskiej utworzono polskie siły zbrojne, powstał też Komitet Narodowy Polski. W 1919–1938 z Polski do Francji wyemigrowało ok. 650 tys. osób; spis ludności z 1931 notował 508 tys. obywateli polskich, zwłaszcza w Pas-de-Calais i Nord Polacy. W tym okresie Polonia we Francji była słabo zasymilowana – przedkładała organizację własną (ok. 100 stowarzyszeń). Polacy brali udział w działalności francuskich związków zawodowych, a sekcja polska w CGT (Confédération Générale du Travail) liczyła ok. 80 tys. członków. W roku 1939 do Francji napłynęła emigracja wojenna (15–20 tys.). W październiku 1939 w Lille utworzono Polski Komitet Obywatelski i przystąpiono do formowania Wojska Polskiego we Francji. Po zajęciu Francji przez Niemcy Polacy uczestniczyli we francuskim ruchu oporu. Obecnie Polonię francuską szacuje się na ok. 800 tys. osób. We Francji działają 4 katedry języka pol. (2 w Paryżu oraz w Lille i Nancy), a na 9 uczelniach są prowadzone lektoraty języka polskiego. W Paryżu działa Ośrodek Kultury Polskiej, stacja naukowa PAN i Biblioteka Polska. Polonia we Francji jest zorganizowana w licznych towarzystwa społeczno-kulturalnych, aktywny jest Kongres Polonii Francuskiej.


Litwa

Uniwersytet Wileński
Uniwersytet Wileński

Na Litwie zamieszkuje obecnie 250–300 tys. Polaków,  głównie w Wilnie i czterech rejonach Wileńszczyzny: solecznickim, wileńskim, święciańskim i trockim. Choć po I wojnie światowej na terenie Kowna i Kiejdan mieszkało ok. 200 tys. Polaków, to obecnie są tam nieliczni. Na tym terenie polityka najpierw litwinizacji, a następnie sowietyzacji odniosła największe sukcesy. Po I wojnie światowej miał miejsce exodus polskiej inteligencji, która emigrowała do Polski. W 1938 na Litwie było 10 polskich szkół podstawowych, istniały też trzy gimnazja prywatne (w Kownie, Poniewieżu i Wiłkomierzu). Działał Klub Sport. „Sparta” i wychodziła prasa: „Dzień Polski”, „Chata Rodzinna” ,„Dzień Świąteczny”, „Głos Młodych”, „Poradnik Rolnika” i „Iskry”. Aktywność Polonii była przez rząd litewski hamowana; koncentrowała się na szkolnictwie, którym zajmowało się Towarzystwo Kulturalno-Oświatowe „Pochodnia”. Po II wojnie światowej w 2 falach repatriacji z Litwy wyjechało ponad 200 tys. Polaków. Warunki życia Polaków na Litwie poprawiły się dopiero w latach sześćdziesiątych. Groźba wynarodowienia została jednak zażegnana dopiero w latach osiemdziesiątych XX wieku.


Niemcy

Rodło – znak Związku Polaków w Niemczech

W Niemczech mieszka ponad milion Polaków. Najwięcej w Zagłębiu Ruhry, a także w wielkich miastach, w Berlinie i w Hamburgu. W miastach tych są większe skupiska Polaków, w Berlinie – w Tempelhof, w Hamburgu – w Billstedt/Mümmelmannsberg i Neu-Allermöhe. Specyfika Polonii niemieckiej w dużej mierze wynika z wielokrotnych zmian granic Polski i Niemiec, najpierw w wyniku rozbiorów, a następnie I i II wojny światowej. Częsta zmiana granic powodowała wciąż przesuwający się obszar pogranicza, na którym różnice etniczne były mniej wyraźne. Dodać do tego trzeba podobny styl życia i podobne zróżnicowanie religijne, choć z przewagą katolików po stronie polskiej. Na ten skomplikowany obraz nakładają się dodatkowo relacje między Polakami i Niemcami a Ślązakami, Mazurami i Kaszubami – dalekie od jednoznaczności. Pomimo zamieszkiwania potomków autochtonicznych grup ludności polskiej, nie posiada ona statusu mniejszości narodowej, którą utraciła decyzją rządu hitlerowskich Niemiec 7 września 1939.
 



Rosja

Angielski bulwar w Petersburgu, obraz Eduarda Gaertnera (1835)

Liczebność Polonii w Rosji jest trudna do ustalenia. Oficjalnie w Federacji Rosyjskiej żyje 100 tys. Polaków, głównie w Moskwie i Petersburgu oraz na Syberii. Polska diaspora w Rosji powstała przede wszystkim z powodów politycznych: upadku państwowości, zmiany granic, a także przesiedleń w głąb Rosji i zsyłek na Syberię i na Kaukaz. Zsyłki zaczęły się wcześnie: najpierw objęly 5 tys. konfederatów barskich i 10 tys. uczestników powstania kościuszkowskiego zesłanych na Syberię. Liczbę deportowanych z Królestwa po powstaniu listopadowym ocenia się na ok. 50 tys., a w ciągu 20 lat po powstaniu wzięto ok. 200 tys. rekrutów polskich na 25 lat służby w armii rosyjskiej. Po powstaniu styczniowym na katorgę zesłano ok. 50 tys. osób. Polscy zesłańcy wnieśli wybitny wkład w rosyjską naukę, zwłaszcza w badaniach Syberii, Kaukazu i Azji Środkowej. Do najważniejszych należą studia Benedykta Dybowskiego i Wiktora Godlewskiego nad fauną jeziora Bajkał oraz badania geologiczne Syberii i Azji Środkowej Aleksandra Czekanowskiego i Jana Czerskiego. Na Kaukazie pracowali topografowie Józef Chodźko i Hieronim Stebnicki. Badania etnograficzne Syberii prowadzili: Wacław Sieroszewski, Mikołaj Witkowski, Edward Piekarski Bronisław Piłsudski.

W drugiej poł. XIX w. wystąpiło zjawisko masowej emigracji zarobkowej (ok. 400 tys. osób). W początkach XX w. przebywało w Rosji ok. 2 mln Polaków. Największe skupiska ludności polskiej znajdowały się: w Petersburgu (1914 – 70 tys.), Rydze (1913 – 47 tys.), Kijowie (1909 – 45 tys.), Moskwie (1914 – 20 tys.), Odessie (1907 – 24 tys. Podczas I wojny światowej nastąpiła ewakuacja przemysłu z Królestwa Polskiego i przeprowadzono pobór do armii rosysjskiej. Ewakuacja objęła ponad milion osób, ponadto deportowano do Rosji kilkadziesiąt tysięcy Polaków internowanych w Królestwie oraz wziętych jako jeńcy wojenni do niewoli. Napływ Polaków z Królestwa wpłynął na ożywienie kulturalne i społeczne Polonii; powstały polskie teatry i szkoły, a w polskich szkołach uczyło się ponad 100 tys. dzieci. Wychodziła też prasa polska różnych odcieni (ok. 30 tytułów).

Losy Polaków w Rosji po rewolucji październikowej 1917 były tragiczne. Zlikwidowano wszystkie polskie instytucje, a ich działaczy aresztowano. Represje przybrały na sile z chwilą wybuchu wojny polsko-radzieckiej 1919-21. W latach trzydziestych terror stalinowski objął całą ludność polską w ZSRR. Po zajęcia ziem wschodnich Rzeczypospolitej we wrześniu 1939 doszło do aktów eksterminacji ludności polskiej na masową skalę. Jej symbolem jest zbrodnia katyńska (1940).


Szwajcaria

Muzeum Polskie w Rapperswilu

Wedle szacunków środowisk polonijnych w Szwajcarii mieszka ok. 20 tys. Polaków i osób polskiego pochodzenia. Pierwsi emigranci z Polski przybyli do Szwajcarii po I rozbiorze, a następnie powstańcy kościuszkowscy 1794, m.in. Tadeusz Kościuszko, później listopadowi 1830–31. W latach trzydziestych XIX w. oprócz uczestników powstania przebywało w Szwajcarii wielu wybitnych przedstawicieli pol. sztuki i nauki, m.in.: Juliusz Słowacki, Adam Mickiewicz i Joachim Lelewel. Jednym z uczestników powstania listopadowego, który osiedlił się w Szwajcarii, był Antoni Patek, założyciel istniejącej do dziś firmy Patek-Philippe. Kolejne fale emigrantów politycznych przybyły do Szwajcarii po Wiośnie Ludów 1848 oraz powstaniu styczniowym 1863–64 (ok. 2 tys.). Powstawały wówczas polskie stowarzyszenia: 1864 Towarzystwo Wzajemnej Pomocy i 1865 Zjednoczenie Towarzystw Polskich w Szwajcarii. Największe wpływy zyskało Zjednoczenie Emigracji Polskiej, które wydawało pisma „Niepodległość” (1866–70) i „Wiarę” (1866–67). W 1870 powstało Muzeum Narodowe Polskie w Rapperswilu. W Szwajcarii pracowało wielu polskich pisarzy, poetów i uczonych. Profesorem politechniki w Zurychu był Gabriel Narutowicz, prace badawcze we Fryburgu prowadził Ignacy Mościcki. Pod koniec XIX w. Szwajcaria stała się też ośrodkiem polskiego ruchu socjalistycznego, który wydawał pisma „Równość”, „Przedświt”. Przed I wojną świat. liczba Polaków w Szwajcarii wynosiła ok. 10 tys. W 1914 Narutowicz założył w Zurychu Polski Komitet Samopomocy; w 1915 utworzono w Lozannie Komitet Generalny Pomocy Ofiarom Wojny w Polsce kierowany przez Henryka Sienkiewicza. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości większość emigrantów wróciła do kraju. W czasie II wojny światowej, po kapitulacji Francji (VI 1940), na terenie Szwajcarii znaleźli się żołnierze 2. Dywizji Strzelców Pieszych (ok. 12 tys.). W okresie powojennym powstały stowarzyszenia polonijnej w Zurychu, Genewie, Lozannie, Bazylei i Fryburgu. Nadal działa: Polskie Muzeum Narodowe w Rapperswilu i założone w 1936 Muzeum Tadeusza Kościuszki w Solurze.


Ukraina

Uniwersytet Jana Kazimierza we Lwowie

Przed rozpadem ZSRR na obecnych terenach Ukrainy mieszkało ok. 300 tysięcy Polaków. Byli oni odcięci od polskiej kultury, bez dostępu do polskich szkół i organizacji. Dopiero po 1985 ożywiła się aktywność organizacyjna. W 1988 powstało Towarzystwo Kultury Polskiej Ziemi Lwowskiej, w 1991 Związek Polaków na Ukrainie, a w 1992 Federacja Organizacji Polskich na Ukrainie. Zostały otwarte polskie szkoły, działa też kilka katedr polonistyki (m.in. w Kijowie i Drohobyczu).  Publikowany jest Dziennik Kijowski. Jednak liczba polskich mieszkańców Lwowa stale maleje  – obecnie nie przekracza 30 tys.  Dla utrzymania polskiej tożsamości najważniejsze są kontakty z krajem, zwłaszcza wakacyjne wyjazdy młodzieży na kolonie letnie i wyjazdy na studia do Polski.


Wielka Brytania

Joseph Conrad – Józef Teodor Konrad Korzeniowski (1857 -1924)

Polonia w Wielkiej Brytanii liczy ponad milion mieszkańców Zjednoczonego Królestwa, a jej centrum jest Londyn. Polsko-angielskie kontakty zostały zapoczątkowane w XVI w. W 1548–53 działał w Anglii Jan Łaski, odgrywając ważną rolę w tworzeniu Kościoła anglikańskiego. W drugiej poł. XVII w. w Londynie osiedliła się grupa braci polskich. Uchodźcy polityczni pojawili się po upadku powstania kościuszkowskiego (1794) i powstania listopadowego (1830–31). Od 1834 działała sekcja Towarzystwa Demokratycznego Polskiego (TDP), od 1835 Gromady Grudziąż i Humań (Lud Polski). Następna fala emigrantów przybyła po Wiośnie Ludów 1848 i po upadku powstania styczniowego (1863–64);. Pod koniec XIX w. przybyły pierwsze grupy emigrantów ekonomicznych. W Londynie była drukarnia Polskiej Partii Socjalistycznej, która 1891–1903 drukowała „Przedświt” i „Światło” ( 1891–1903). Pod koniec XIX w. Wielką Brytanię zamieszkiwało ok. 2 tys. Polaków. W czasie II wojny światowej Londyn stał się stolicą polskiej emigracji wojennej; tu przeniosły się z Francji władze RP i znaczna część wojska (Polskie Siły Zbrojne); organizowano archiwa i biblioteki (Biblioteka Polska), ukazywało się wiele pism, m.in. „Wiadomości Polskie” (od 1946 „Wiadomości”), „Myśl Polska”, „Polska Walcząca”, „Orzeł Biały”, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza”. Na szczególną uwagę zasługuje działalność wydawnicza: wydawnictwa Gryf, Orbis, Veritas., a także związane z nową emigracją Puls i Aneks, prasa ( „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza”, „Myśl Polska”, „Jutro Polski” – od 1944, „Teki Historyczne” – od 1947, „Robotnik” – od 1950; „Rzeczpospolita Polska” 1957–1990, „Wiadomości” 1946–1981, “Orzeł Biały” 1941–1964). Powstały ważne instytucje: Polskie Towarzystwo Historyczne na Obczyźnie, Związek Pisarzy Polskich na Obczyźnie, Instytut Polski i Muzeum Generała Sikorskiego, Biblioteka Polska (POSK). Po 1 maja 2004, czyli daty otwarcia brytyjskiego rynku pracy dla Polaków, mamy do czynienia z masową emigracją ekonomiczną do Wielkiej Brytanii, która według oficjalnych statystyk wynosi 1 milion osób urodzonych w Polsce.