Popiersie Ignacego Domeyki na Uniwersytecie w Santiago de Chile

Ignacy Domeyko (1802-1889) geolog, inżynier górnictwa, badacz Ameryki Południowej. Studiował na Uniwersytecie Wileńskim. Po powstaniu listopadowym przebywał na emigracji w Paryżu, gdzie studiował w École des Mines. Po jej ukończeniu przyjął propozycję objęcia stanowiska wykładowcy chemii i mineralogii w Coquimbo, w północnym Chile. Oprócz pracy badawczej i dydaktycznej pisał podręczniki. Najważniejszy z nich, to podręcznik mineralogii: Elementos de mineralogia o del conocimiento de las especies minerale en jeneral i en particular de las de Chile. Znalazły się w nim opisy nowych minerałów, po raz pierwszy opisane przez Domeykę. M.in. arketyt, amiolit i domeykit (nazwa pochodzi od jego nazwiska). Opisał też własności znanych wcześniej minerałów. Podręcznik Domeyki zdobył międzynarodową sławę i długo był cytowany w światowej literaturze przedmiotu. Z Chile wysyłał do Polski zbiory minerałów. Dzięki zainicjowanym przez niego licznym badaniom mineralogicznym i geologicznym rozwinął się w Chile przemysł górniczy.

Grobowiec Ignacego Domeyki na Cmentarzu Generalnym w Santiago

Z biegiem lat najważniejszą i najbardziej absorbującą Domeykę dziedziną działalności stała się praca nad organizacją nauki chilijskiej. Z pierwotnie istniejącego uniwersytetu Universidad de Chile, będącego w istocie tylko organem zarządzającym słabo rozwiniętym szkolnictwem elementarnym, Domeyko stworzył nowoczesny uniwersytet na wzór Uniwersytetu Wileńskiego i uczelni niemieckich. Stojąc przez szereg lat na stanowisku rektora, dbał nie tylko o rozwój nauki, ale również oświaty i kultury. W Chile był ceniony i szanowany. Na jego cześć nazwano pasmo górskie Górami Domeyki (Cordillera de Domeyko), a jedna z miejscowości nosi jego imię (Domeyko). Urzędową korespondencję Domeyki zamieszcza Polonijna Biblioteka Cyfrowa.  Założona w Buenos Aires największa polonijna biblioteka w Ameryce Południowej nosi imię Ignacego Domeyko. Zob. Biblioteca Polaca Ignacio Domeyko.

 

 


 

Jerzy Giedroyc (1906 – 2000) już podczas studiów rozpoczął działalność polityczną – był prezesem “Korporacji Patria” i “Koła Międzykorporacyjnego” w Warszawie, działaczem organizacji akademickiej “Myśl Mocarstwowa” oraz pracownikiem działu zagranicznego Naczelnego Komitetu Akademickiego Polskiego Związku Młodzieży Akademickiej. Od 1929 do 1935 roku pracował w Ministerstwie Rolnictwa, a od 1935 – w Ministerstwie Przemysłu i Handlu. Po wybuchu II wojny światowej został ewakuowany do Rumunii. W Rumunii został sekretarzem ambasadora RP w Bukareszcie, Rogera Raczyńskiego. Z Rumunii wyjechał do Turcji a później do Palestyny, gdzie został żołnierzem Brygady Karpackiej.

W 1946 roku Jerzy Giedroyc dzięki pomocy Drugiego Korpusu i osobiście Władysława Andersa założył w Rzymie polskie wydawnictwo – Instytut Literacki i został jego kierownikiem. W 1947 roku Instytut został przeniesiony do Francji i wydał pierwszy numer czasopisma “Kultura”, które z czasem stało się najważniejszym pismem powojennej polskiej emigracji oraz ośrodkiem skupiającym najwybitniejszych polskich publicystów i pisarzy emigracyjnych, takich jak Andrzej Bobkowski, Józef Czapski, Witold Gombrowicz, Konstanty A. Jeleński, Juliusz Mieroszewski, Czesław Miłosz, Gustaw Herling-Grudziński, czy Jerzy Stempowski. W 1953 r. zaczęły się ukazywać pozycje serii wydawniczej Biblioteka “Kultury” obejmującej dzieła literackie oraz polityczne i pamiętnikarskie. Wydawał też cenne “Zeszyty Historyczne” – poświęcone najnowszej historii Polski i Europy Środkowej. Ogółem ukazało się 637 numerów “Kultury” (ostatni w październiku 2000) oraz 511 tomów Biblioteki “Kultury” (w tym 132 numery “Zeszytów Historycznych”). Jerzy Giedroyc zmarł w 2000 r. w Maisons-Laffitte pod Paryżem.


 

Witold Gombrowicz (1904-1969) zdobył sławę w dziedzini literatury. Tuż przed wybuchem II wojny światowej Gombrowicz uczestniczył jako dziennikarz w dziewiczym rejsie polskiego statku pasażerskiego MS Chrobry do Ameryki Południowej. Na wieść o wybuchu II wojny światowej postanowił pozostać w Buenos Aires w Argentynie. Pod koniec lat 40. Gombrowicz próbował zdobyć pozycję w argentyńskich kręgach literackich. W 1947 r. opublikował, dokonany wraz z przyjaciółmi, przekład Ferdydurke na język hiszpański. Ten przekład uważa się za znaczące wydarzenie w dziejach literatury argentyńskiej. Od 1951 publikował w paryskiej „Kulturze”; tam w 1953 rozpoczął druk fragmentów Dziennika. W tym samym roku Instytut Literacki w Paryżu wydał powieść Trans-Atlantyk i dramat Ślub. Po październiku 1956 roku książki Gombrowicza ukazały się w kraju, a ich autor zyskał duży rozgłos; później, po roku 1958, władze komunistyczne wydały zakaz publikowania jego utworów. W latach 60. Gombrowicz zyskał sławę światową. Wystawiano jego dramaty w najlepszych teatrach i tłumaczono jego powieści, szczególnie we Francji, Niemczech i Szwecji. W 1963 r. po otrzymawszy stypendium Fundacji Forda powrócił do Europy. Do Argentyny już nie wrócił, przenosząc się do Vence na południu Francji. W 1966 był nominowany do literackiej nagrody Nobla. W 1967 otrzymał Międzynarodową Nagrodę Wydawców. Zmarł w 1969 w Vence.

Reżyser Alejandro Genes Radawski wystawił Ferdydurke Witolda Gombrowicza w Tadron Teatro w Buenos Aires sierpniu 2017.

 

 

 

 


 

Jan Kalinowski (1857 – 1941) urodził się w Okuniewie. Swoje podróże rozpoczął wiosną 1879 roku w Zachodniej Syberii, gdzie podjął współpracę badawczą z zesłańcem, przyrodnikiem i lekarzem Benedyktem Dybowskim. Obaj badacze wspólnie przebyli trasę od Syberii Zachodniej do półwyspu Kamczatka. W trakcie tej podróży Kalinowski zdobył swoje pierwsze doświadczenie zoologiczne i medyczne. Od 1885 roku przebywał w Korei, gdzie odkrył wiele nowych gatunków ptaków. We wrześniu 1888 roku badacz wyruszył do Peru, szukając eksponatów dla Muzeum Przyrodniczego Branickich. W trakcie poszukiwań zbadał dziewicze wówczas obszary na wschód od Cuzco aż do dżungli w Boliwii.
Kalinowski najpierw zamieszkał w regionie La Convención, a następnie przeniósł się do regionu Quincemil. W tym regionie znalazł dużą różnorodność fauny i flory. Ożenił się z Marią Villamonte, z którą miał czternaścioro dzieci (niektóre źródła mówią nawet o osiemnastu!) Na założonej przez siebie hacjendzie Cadena w Marcapata Valley uprawiał trzcinę cukrową, drzewa owocowe, awokado i inne uprawy.
W trakcie swoich podróży Jan Kalinowski zebrał blisko 500 gatunków ptaków, a zebrane okazy wysyłał do Muzeum Przyrodniczego Branickich oraz do Anglii i Stanów Zjednoczonych – przede wszystkim do Muzeum Historii Naturalnej w Waszyngtonie. Kilka gatunków ssaków w nazwie łacińskiej nosi nazwisko badacza np. gryzoń aguti (Dasyprocta kalinowskii) i jeden z rodzajów kuropatwy (Nothoprocta kalinowskii).
Kalinowski wprowadził nomenklaturę, sklasyfikował ptactwo i motyle dżungli peruwiańskiej oraz odkrył wiele nieznanych dotychczas gatunków. Z inicjatywy jego syna Celestyna Kalinowskiego doszło w 1968 roku do utworzenia największego peruwiańskiego parku narodowego – Manú, który w 1987 roku został wpisany na listę światowego dziedzictwa naturalnego UNESCO. Zmarł w czerwcu 1941 roku pozostawiając najliczniejszą rodzinę polskiego pochodzenia w Peru.


 

Bronisław Malinowski (1884 – 1942) – antropolog, etnolog, podróżnik i religioznawca. Większą część swojego życia spędził w Wielkiej Brytanii i USA, zaś prace badawcze o przełomowym znaczeniu dla nauk społecznych prowadził na wyspach Melanezji (1915-1918), które zaowocowały wieloma pracami teoretycznymi, m.in. „Argonauci zachodniego Pacyfiku” oraz „Życie seksualne dzikich w północno-zachodniej Melanezji”.
Malinowski stworzył podstawy teorii funkcjonalistycznej oraz tzw. brytyjskiej antropologii społecznej.
Malinowski studiował na wydziale filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie (1902-1906) i tam w 1908 roku obronił prace doktorską (O zasadzie ekonomii myślenia). W latach 1910-1913 studiował na London School of Economics przy Uniwersytecie Londyńskim. Swoje pierwsze badania terenowe Malinowski prowadził w Australii i Oceanii (1914-1920). W roku 1916 doktoryzował się na Uniwersytecie Londyńskim. W latach 1923-1938 mieszkał w w Bolzano we Włoszech.
W 1927 roku objął profesurę i pierwszą Katedrę Antropologii na Uniwersytecie Londyńskim. Dwa lata później opublikował monografię „The Sexual Life of Savages in North-Western Melanesia” (Życie seksualne dzikich w północno-zachodniej Melanezji). W 1934 roku odbył podróż naukową do południowej i wschodniej Afryki. Zmarł 16 maja 1942 roku w New Haven w Stanach Zjednoczonych.


 

Ernest Malinowski (1818 – 1899) – polski inżynier drogowy i kolejowy. Po powstaniu listopadowym udał się do Francji. Na emigracji Ernest Malinowski skończył liceum (Lycé Louis le Grand w Paryżu), i studia (École Polytechnique i École Nationale des Ponts et Chaussées). W latach 1832-1852 pracował jako inżynier na budowach we Francji i Algierii.
W roku 1852 r., podpisał w Paryżu kontrakt na pracę w Peru na stanowisku inżyniera rządowego. Do jego obowiązków miało należeć opracowywanie projektów i nadzór nad wykonywaniem prac budowlano-melioracyjnych, wytyczanie dróg, konstruowanie mostów, kreślenie map topograficznych oraz kształcenie peruwiańskiej kadry technicznej. Po przybyciu do Limy Malinowski wziął udział w tworzeniu nowej organizacji technicznej – Comisión Central de Ingenieros Civiles, pierwszej peruwiańskiej szkoły technicznej – Escuela Central de Ingenieros Civiles, uczestniczył w pracach komisji opiniującej projekt rozbudowy i modernizacji mennicy państwowej. W 1859 r. wraz z Mario Alleonem i Gerritem Backusem zaprojektował linię kolejową Pisco – Ica liczącą 74 km, zaś w 1864 r. ze Stephenem Crosby i D. N. Paddisonem linię kolejową z Chimbote do Huaraz długości prawie 277 km, na której pokonywano różnicę terenu ponad 3 tys. metrów. Podczas konfliktu zbrojnego z Hiszpanią w 1866 r. Malinowski został powołany na stanowisko głównego inżyniera w porcie Callao koło Limy, gdzie przygotował projekt ufortyfikowania portu i wziął udział w jego obronie, walcząc na wałach fortu Santa Rosa. W obronie portu zastosował wiele nowatorskich rozwiązań inżynieryjnych. W uznaniu zasług otrzymał honorowe obywatelstwo Peru.

Największym dokonaniem Ernesta Malinowskiego były prace przy budowie kolei transandyjskiej. W 1868 roku amerykański finansista i przedsiębiorca Henry Meiggs zlecił Malinowskiemu opracowanie założeń techniczno-ekonomicznych budowy linii kolejowej, która łączyłaby Limę z bogatym w minerały regionem Cerro de Pasco i żyzną doliną Jauja. W trakcie budowy wykuto w sumie 63 tunele o łącznej długości ponad 6 km i zbudowano kilkadziesiąt mostów i wiaduktów. Wiosną 1873 roku osiągnięto przełęcz Ticlio na wysokości 4818 m n.p.m. – najwyżej położony punkt linii kolejowej na świecie – do której prowadził wykuty w skale tunel o długości 1200 metrów. Wśród wielu mostów, które Malinowski wówczas zbudował, na szczególną uwagę zasługuje ten nad wąwozem Verrugas, który ma 77 m wysokości i 175 m długości i należy do największych na świecie.

Ernest Malinowski zmarł w Limie 2 marca 1899 roku. Pochowany został z honorami należnymi bohaterowi narodowemu, a jego grobowiec znajduje się na limeńskim cmentarzu “Presbitero Maestro” w dzielnicy La Victoria. W stulecie śmierci Ernesta Malinowskiego z inicjatywy polskiego Stowarzyszenia Inżynierów i Techników Komunikacji w najwyższym punkcie kolei transandyjskiej, na przełęczy Ticlio na wysokości 4818m n.p.m. stanął pomnik, dłuta znanego rzeźbiarza prof. Gustawa Zemły. Został on zwieńczony kołem z odlaną z brązu podobizną Ernesta Malinowskiego. Pod godłami Peru i Polski umieszczono napis: “Ernest Malinowski 1818-1899. Inżynier polski, patriota peruwiański, bohater obrony Callao 1866, budowniczy Centralnej Kolei Transandyjskiej”. Popiersie Polaka znajduje się przy głównym wejściu do Dworca Głównego, tuż obok Pałacu Prezydenckiego.

 


 

Sarkofag Czesława Miłosza w Krypcie Kościoła Klasztoru OO. Paulinów na Skałce.

Czesław Miłosz (1911-2004) – poeta, pisarz, historyk literatury i tłumacz. Laureat nagrody Nobla w 1980 r. i wielu innych prestiżowych nagród literackich, tłumaczony na kilkanaście języków. Na emigracji od roku 1950, w którym wystąpił do władz francuskich o azyl polityczny. Początkowo zamieszkał w Maison-Laffitte pod Paryżem, w siedzibie Instytutu Literackiego. Swoje utwory publikował w miesięczniku “Kultura” redagowanym przez Jerzego Giedroycia.

W roku 1960 na zaproszenie uniwersytetów California oraz Indiana wyjechał do Stanów Zjednoczonych. Zamieszkał w Berkeley, gdzie wykładał na Wydziale Języków i Literatur Słowiańskich University of California. Praca na uczelni ułatwiła mu promowanie polskiej literatury. W 1965 roku wydał antologię polskiej poezji powojennej we własnych przekładach, pt.: “Postwar Polish Poetry”. Rola Miłosza jako tłumacza i popularyzatora polskiej poezji – w tym wierszy Herberta – jest nie do przecenienia. W 1973 roku ukazał się anglojęzyczny zbiór wierszy Miłosza pt. “Selected Poems”. W roku 1980 Czesław Miłosz został laureatem Nagrody Nobla i zyskał światowe uznanie jako jeden z najwybitniejszych wpółczesnych poetów. Zmarł w Krakowie w 2004 r.


 

Sławomir Mrożek (1930-2013) – dramatopisarz, prozaik i satyryk – jeden z najbardziej znanych na świecie polskich pisarzy. Po latach wojny spędzonych na prowincji, ukończył krakowskie gimnazjum, a następnie studiował architektura, orientalistyka i historię sztuki. Utalentowany rysownik szybko zyskał popularność, zamieszczając satyryczne rysunki w “Przekroju” i “Szpilkach”. W 1963 r. wyemigrował z Polski. Mieszkał we Francji, Stanach Zjednoczonych, Niemczech i Meksyku. Do Meksyku przeprowadził się wraz ze swoją drugą żoną, Meksykanką Susaną Osorio Rosas w 1989 r. W Meksyku Mrożkowie zamieszali na rancho, które nazwał “La Epifanía”, czyli Objawienie Pańskie. W 1996 r. powrócił do Polski. W 2002 przeszedł udar mózgu, którego wynikiem była afazja – utrata możliwości posługiwania się językiem w mowie i w piśmie, którą później odzyskał. Świadectwem walki z chorobą jest jego “Baltazar: autobiografia”. W 2008 r. Mrożek zamieszkał w Nicei, w południowej Francji, której klimat lepiej mu służył. Zmarł tam w 2013 r. Jego prochy spoczęły w Panteonie Narodowym Kościoła Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Krakowie.


 

Paweł Edmund Strzelecki (1797-1873) od dzieciństwa marzył o podróżach. Upadek powstania listopadowego skłonił Strzeleckiego do wyjazdu z kraju. W 1834 roku wyruszył z Liverpoolu w 9-letnią podróż dookoła świata. W trakcie tej podróży w 1834–1835 roku prowadził badania przyrodnicze w Ameryce Północnej (Appalachy, Floryda, Meksyk). Najważniejsze odkrycia z tego okresu to złoża rud miedzi w Kanadzie (nad jeziorem Ontario). W Ameryce Południowej badał wulkany i złoża surowców mineralnych (Argentyna, Peru, Ekwador). W 1836 roku prowadził badania geologiczne i obserwacje meteorologiczne w Ameryce Południowej (Brazylia, Urugwaj, Chile). W 1838 roku kontynuował badania na Hawajach i wyspach Polinezji. W latach 1839-1843 odkrywał Australię, Nową Zelandie i Tasmanię. Podczas pobytu w Australii zbadał najwyższe pasmo górskie tego kontynentu – Wielkie Góry Wododziałowe, a jego najwyższy szczyt nazwał na cześć przywódcy insurekcji Górą Kościuszki (Mount Kościuszko). Po południowo-wschodniej stronie gór odkrył krainę, nazwaną przez siebie Gippsland. Odkryta przez niego dolina Latrobe obfituje w pokłady węgla brunatnego, ropy naftowej i złota. Strzelecki opracował szczegółową i pierwszą dokładną mapę geologiczną Nowej Południowej Walii i Tasmanii. W październiku 1843 roku powrócił do Europy, a dwa lata później wydał w Londynie pierwszą naukową książkę o Australii: „Fizyczny opis Nowej Południowej Walii i Ziemi van Diemena”. Był członkiem The Royal Society of London (od 1853). Zmarł na emigracji, w Londynie. W 1997 jego prochy sprowadzono do kraju i złożono w Krypcie Zasłużonych Wielkopolan w podziemiach kościoła św. Wojciecha w Poznaniu.